İstanbul tartışmasız şekilde dünyanın en önemli şehirlerinden biridir. Alanı 5313 km2 olan İstanbul’un  neredeyse yarısı yani 257.452 ha alanı yeşil alan olarak geçmektedir. Nüfus 15, 46 milyondur. Ancak 2024 itibariyle 20 milyonu bulduğu değerlendirilmektedir.

Yıllık ortalama sıcaklık 17,7 derece olup senelik güneşlenme süresi 2421 saattir. Yıllık yağış miktarı 820 mm’ dir.

Dünya üzerinde kullanılan iklim sınıflandırması olan Köppen İklim Sınıflandırmasına göre İstanbul’da, kış mevsimlerinde ılık, yaz aylarında ise çok sıcak ve kurak olan Akdeniz İklimi hakimdir.

Şehirde her ay 15.800 yeni araç trafiğe çıkmaktadır.

Nüfus tahminlerine göre 2015 yılından itibaren 2030’ da %22, 2040’ da %35, 2050’ de %46 artarak 21,31 milyon olması beklenmektedir. Daha şimdiden 20 milyonu bulduğu tahmin edilen İstanbul için öngörülen artışlar mütevazı kalmaktadır. İstanbul nüfusunun % 64,20’si Avrupa yakasında, % 35,80’i Anadolu yakasında yaşamaktadır. 

Sıcaklığın bu yüzyılın sonuna kadar artması durumunda İstanbul boğazındaki deniz seviyesinin 45-75 cm arasında yükselmesi beklenmektedir. Marmara Denizi olması gereken sıcaklıktan 3 derece daha fazla yüksektir. 

Deniz seviyesinde beklenen bu yükselme gerçekleştiği takdirde sebep olacağı değişimler, alınması gereken tedbirler şimdiden hesaplanmalı, imar ve şehir planları açısından gözden geçirilmelidir. 

İstanbul’ un nüfus ve ekonomik faaliyet açısından bu şekilde büyümeye devam etmesi ile sera gazı salımlarının 2030’ da 76 Mt CO2e’ i aşması, 2050’ de ise 115 Mt CO2e’ ye yaklaşması beklenmektedir.

Yapılan tüm senaryolara göre İstanbul’ da senede 1 ila 4,5 derece arasında daha yüksek ortalama sıcaklıklar yaşanması ve yaz aylarında kış mevsimlerine göre daha hızlı bir sıcaklık artışı olması beklenmektedir. 

İstanbul’ un ortalamanın üzerinde ısınmasını sağlayan iklim değişikliği etkisine ek olarak oluşan ısı adası etkisine bağlı sıcaklık yükselişleri , şehircilik uygulamaları açısından masaya yatırılmalı, alınacak önlemler geciktirilmemelidir.

Sıcaklık artışlarının küçük yükselmelerinin bile ekosistem üzerinde oluşturduğu ve değiştirdiği dengelerin ne kadar olumsuz olabildiği gerçeği önümüzde dururken, bahsedilen bu konuların ne kadar kritik olduğu ortadadır.

Özellikle yaz aylarında % 30’ a varan, toplam yağış miktarında ise yıllık % 12’ ye ulaşan azalma öngörülmektedir. Hatta yağışlı günlerin sayısında azalma olması, 1 mm veya daha az yağışın olduğu yerlerin bulunması tahmin edilmektedir.

Yağışta dalgalanmalar ve artan buharlaşmalar neticesinde yüz yılın ortalarına doğru kurak mevsimin 45 günden 57 güne çıkması mümkün olabilecektir. Öyle ki, kar yağışı İstanbul’ da daha yüksek irtifalara çekilerek azalacaktır. Bu işin uzmanları açısından bu durumun ne kadar büyük bir risk barındırdığı konusu çok kritiktir. 

Bütün bu sayılanların bu yüzyılın içinde gerçekleşmesi beklenirken, bilimsel ve siyasal müdahalelerde geç kalınmaması gerekmektedir.

Yapılabilecek işlerden biri şehirde yeşil çatıların artırılmasıdır. Bunlar ısı kaybı ile yerel buharlaşmayı azaltarak ve yağışları % 80’ e kadar muhafaza ederek binaların enerji verimlilik performansını artırmaya yardımcı olabilmektedir. Metropollerin % 50’ sini kaplayacak şekilde yeşil çatıların etkisi üzerine yapılan modelleme araştırması, yüzey sıcaklıklarında ortalama 0,1 ila 0,8 derce düşüş olabileceğini göstermiştir.

Bu noktada İBB’ nin 2021’ de hazırladığı İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planında şehrin vizyonu 3 hedef ile belirlenmiştir:

1. 2050’ ye kadar karbon nötr bir şehir haline gelmek
2. İklim değişikliğinin en kötü etkilerine karşı direncin artırılması
3. Yeşil ve adil ekonomik kalkınmanın inşa edilmesi

İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planına göre hedeflenen uygulamalardan bazıları:

• Yeni binalar net sıfır emisyonlu olacak. 2039’ da % 100 başarı hedeflenmektedir.
• Mevcut binalar süreç içinde net sıfır emisyonlu binalar haline getirilecek. 2040’ da % 80, 2050’ de % 100 oranına erişilmesi düşünülmektedir.
• Isıtma için kömürün kullanımı 2030 itibariyle sıfırlanması hedeflenmektedir.
• Binek otomobil kullanımında 2030 için %15, 2040 için % 24 azalma öngörülmektedir.
• Minibüs, dolmuş kullanımında 2040’ da %1 azalma hedeflenmektedir.
• Metro ile yolculukların oranında 2030 için %8, 2040 için %13 artış öngörülmektedir.
• Hafif raylı ile yolculuk oranında 2030 için %3, 2040 için %5 artış öngörülmektedir.
• Banliyö demiryolu ile yolculuk oranında 2040 için %1 artış hedeflenmektedir.
• Elektrikli arabalar ve taksilerde 2030 için %65, 2040 için %80, 2050 için%100 artış öngörülmektedir.

Yukarıdaki hedefler önemli ve kıymetli olmakla beraber bir yerel yönetimin tek başına gerçekleştirebileceği konular değildir. Bu hedefler yerel ve genel idarelerin tam bir işbirliği içinde olmalarını ve destekleşmelerinin yanında, vatandaşların da bireysel desteklerini gerektirmektedir.

İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planında “Emisyon Azaltımı İçin Belirlenen Hedefler” tablosunda binalar, endüstri, ulaşım, atık, su, atık su, enerji başlıklarında detaylıca bilgiler mevcuttur.

Her 5 senede bir revize edilmesi kararlaştırılan İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planına göre hazırlanan İstanbul İklim Değişikliği İzleme Raporları bulunmaktadır.

İzleme raporlarının ilki 2022, ikincisi 2023 yılına aittir.

Aslında İstanbul’ un 2050 iklim nötr hedefine giden yol C40 Büyük Kentler İklim Liderlik Grubu ve Küresel Belediye Başkanları (Global Covenant of Mayors) ile başlamıştır. İBB buranın üyesidir.

2019 yılı Ekim ayında Kopenhag’ da düzenlenen C40 Başkanları zirvesinde İBB “Deadline 2020” taahhüdünü imzalamıştır. Böylece İstanbul’un 2050 için karbon nötr ve dirençli şehir olma hedefi kabul edilmiştir.

İşte buradan hareketle 2021’ de İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı (İİDP) hazırlanmıştır. Ardından Mart 2022’ de İBB Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığına bağlı olarak İklim Değişikliği Şube Müdürlüğü kurulmuştur.

İstanbul’ da en önemli hususlardan bir tanesi sera gazı emisyonlarının ölçümü ve hesaplanmasıdır. İstanbul sera gazı emisyon envanteri İBB İklim Değişikliği Şube Müdürlüğü teknik personeli tarafından Toplum Ölçekli Sera Gazı Salımları Envanteri GPC BASIC standartlarına uygun olarak her yıl düzenli şekilde hesap edilmektedir.

2021’ den itibaren sabit enerji, ulaşım ve atık olmak üzere 3 ana sektöre ait veriler ilgili kurum ve kuruluşlardan toplanmakta, standartlara uygun olarak hesaplanmakta, C40 uzman ekibi tarafından uluslararası standartlara uygunluğu açısından incelenip onaylanmaktadır. 

Emisyon sınıflandırmaları kapsam1, kapsam2, kapsam3 olacak şekilde yapılmaktadır. Kapsam1 kent içinde oluşan (doğrudan yakıt yakımı), kapsam2 kent sınırları içinde tüketilen (elektrik tüketimi), kapsam3 ise kent sınırları içinde gerçekleşen faaliyetlerin sonucunda kent sınırları dışında oluşan tüm sera gazları emisyonunu ifade etmektedir.

İstanbul 2022 ve 2023 İklim Değişikliği İzleme Raporlarındaki verilere dayalı olarak bazı dikkat çekici bilgilerle, 2050 karbon nötr olmayı planlayan Avrupa’nın öncü şehirlerinden biri olma adaylığını ve iddiasını sürdüren İstanbul’ un vatandaş ve yönetici düzeyinde daha çok anlaşılmasını sağlamak bütün uzmanların görevidir.

İBB izleme raporlarında İstanbul geneline ait verilerle birlikte kendi tesisleri ile ilgili faaliyet bilgilerini de paylaşmaktadır. 

2022 ve 2023 İstanbul İklim Değişikliği İzleme Raporlarına ait bazı önemli veriler:

İstanbul’ da ilçe belediyeleri tarafından toplanıp aktarma istasyonlarına getirilen tüm atıkların yönetimi İBB tesislerinde gerçekleşmektedir.

2022 yılında geri kazanım tesislerine getirilen atık miktarı 1.768.369 tondur. Geri kazanım tesislerine gönderilmeyen düzenli depolama sahalarında bertaraf edilen atık miktarı 4.377.359 tondur.

2023’ de geri kazanım tesislerine getirilen toplam atık miktarı 2.797.737 ton olup, düzenli depolama sahalarına gönderilen toplam atık miktarı 5.424.841 tondur.

2022 ve 2023 arasında geri kazanıma gelen atık oranında %1 azalma gözükmektedir. Buradan İstanbul’ da ortaya çıkan çöplerin gittikçe geri kazanıma uygun olmayan türden olduğu sonucuna varılabilir.

Çöp konusunda kişi ve kurumlara yönelik bilgi ve bilinç düzeyinin artmasına yönelik faaliyetlerin ve yaptırımların artırılması gerekmektedir.

İstanbul’ da entegre atık yönetimi ile düzenli depolama sahalarında yer alan çöp gazından enerji üretim tesislerinde, biyometanizasyon tesislerinde ve atık yakma ve enerji üretim tesislerinde 2022 yılında 2,55 milyon nüfusa yetecek elektrik üretimi yapılmışken, bu rakam 2023’ de 2,56 milyona çıkmıştır. Çöp gazından elektrik enerjisi üretimi az da olsa pozitif ivmededir. Ancak yeterli değildir. Tesislerin kapasite açısından genişletilmesi bu konuda ilerleme sağlayabilir.

2021’ de kurulan Kemerburgaz Atık Yakma ve Enerji Üretim tesisi faaliyettedir. Günlük ortalama 3000 ton evsel atığın işlendiği tesiste yıllık yaklaşık 1,4 milyon kişiye yetecek elektrik ihtiyacına denk enerji üretilmektedir.

Sonuç olarak, atıktan enerji üreten tüm tesislerde yıllık yaklaşık 3,5 milyon nüfusun enerji  ihtiyacını karşılayacak kadar elektrik üretimi yapılabilmekte ve yıllık 3 milyon ton CO2 eşdeğeri emisyon azaltımı sağlanmaktadır. Bu veriler 2022 ve 2023 raporlarında değişmemiştir. Bu nedenle çalışmaların artırılması gerekmektedir.

İSKİ verilerine göre, 2022 ve 2023 için son 10 yılda su tüketimi %30 oranında artış göstermiştir. 

Kayıp kaçak oranı 2022’ de %19,45 iken 2023’ de %18,94’ tür.

İstanbul’da İBB 2021 Faaliyet Raporuna göre günde yaklaşık 7,5 milyon insan toplu taşıma araçlarına kullanmaktadır. 

2021’ de 183,25 km olan raylı sistem hedefi 2029 için 622,25 km’ dir.

2019-2022 arası 165,65 km olan bisiklet yolu 2019-2023 arası için 339,15 km olmuştur.

İSPARK tarafından işletilen otoparkların kapasitesi 2022 için 123.479 iken 2023’ de 123.406 olmuştur. 

Otopark konusu şehrin emisyon azaltımı için çok önemlidir. Ucuz ve kolay ulaşılabilir otoparkı olmayan şehirlerde araç sahipleri daha çok yakıt harcamakta ve şehrin emisyon kirliliğini artırmaktadırlar.

İstanbul’ da ucuz ve ulaşılabilir otopark üretimine önem verilmelidir. 

2021 yılı toplam sera gazı emisyonu 50.637.989 ton CO2 eşdeğeridir. Bu rakam 2022 için 51.202.666 tondur.

2021 yılı kişi başına düşen sera gazı emisyonu 3,2 ton CO2 eşdeğeridir. Bu rakam 2022 için yine 3,2 tondur.

2021 yılında sera gazı emisyonları da sabit enerjinin oranı %63,6 iken bu rakam 2022 için % 64,05 olmuştur.

2021’ de sera gazı emisyonlarında ulaşımın payı %28,08’ dir. Bu rakam 2022 için %29,16’ dır.

3021’ de sera gazı emisyonları da atık sektörünün oranı %8,32 iken bu rakam 2022’ de %6,79 olmuştur.

2022’ de kişi başı yeşil alan 7,20m2 iken, 2023’ de 7,88m2 olmuştur.

2022’ de yeni yapılan yeşil alan 711.950,61 m2 iken, 2023’ de 1.884.242 m2 olmuştur.

Raylı sistem uzunluğu 2022 sonu 297,22 km iken 2023 sonunda 367 km’ ye çıkmıştır.

2022’ de havadaki PM10 ve PM2,5 seviyeleri mikrogram/m3 olarak sırasıyla 41,1 ve 18,4’ tür. Bu rakamlar 2023’ de 38,6 ve 19,3 olmuştur.

2022’ de geri kazanılan atık su miktarı 29.623.315 m3 iken 2023’ de 29.285.760m3’ tür.

2022’ de arıtılan yıllık atık su miktarı 1.484.000.000m3, 2023’ de ise 1.646.000.000m3’ dür.

2022’ de şehre verilen su miktarı 1.104.000.000m3, 2023’ de 1.117.000.000m3’ dür.

2022’ de dikilen ağaç sayısı 59.181 iken bu rakam 2023’ de 60.276’ dır.

2022’ de su kayıp kaçak oranı 19,45 iken, 2023’ de 18,94 olmuştur.

2021 yılında bisiklet yolu uzunluğu 374 km iken 2023 sonunda 339,25 km’ e düşmüştür.

Sonuç olarak 2022 ve 2023 İklim Değişimi İzleme Raporlarında verilen bilgiler somut ve bilimsel nitelikte olup, kapsamın genişletilmesi, tüm kurumlarla gerekli olan koordinasyon ve iş birliğinin sağlanması sonucunda daha ileri verilere ulaşılabileceği değerlendirilmektedir.

İklim konusu her türlü görüş, ideoloji ve politik farklılığın üzerinde olup, birey ve kurumların tam mutabakat halinde hareket etmelerini gerektirmektedir.

Kaynaklar

1. İBB İstanbul İklim Değişikliği  Eylem Planı 2021
2. İBB İklim İzleme Raporu 2022
3. İBB İklim Değişikliği İzleme Raporu 2023
4. İstanbul Çevre Durum Raporu 2024, TMMOB Çevre Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi