Hepimiz çok sık duymuşuzdur hatta belki söylemişizdir bile: İsteseydi yapardı!

Nedir gerçekte bu istemek? Ve gerçekten tek başına bir davranışı gerçekleştirmeyi ya da değiştirmeyi mümkün kılabilir mi?

Ne yazık ki istemek ona atfettiğimiz anlam kadar güçlü bir kavram değil. O sadece kalbimizden geçenin aklımıza ulaşmasını sağlayan bir kapı. Gerisi bir dizi zihinsel süreç. Eğer bu süreci (isteği davranışa dönüştürebilme) güçlü bir kavramla açıklamak istersek burada irade’yi kullanabiliriz. İradi süreçlerden geçemeyen istek sadece açık bir kapıdır. Gelin o kapıdan içeri girelim ve o çok tartışılan bağımlılık ve irade ilişkisine bir göz atalım..

İrade, bir şeyi istemekle onu hayata geçirmek arasındaki süreçler bütünüdür. Seçebilmek, sürdürebilmek ve davranışı yönlendirebilmek anlamına gelir. Bir kas grubu gibi düşünürsek eğer irade de kullanılmadıkça söner, kullanıldıkça ise gelişir, dönüşür. Bağımlılığa tam da bu nokta da değinilebilir sanırım.

Bağımlı bireyler çoğu zaman bırakmayı ister hatta bunu dener de. Bazıları istedikleri sonuca ulaşamazlar. Bu ulaşamamanın nedeni gerçekten istememek değil, isteği davranışa dönüştürebilecek iradi mekanizmalardaki bozulmadır.

Uzun süreli kullanım ya da davranış sürdürümü sonucunda;

• Ödül sistemi bağımlılık nesnesini aşırı değerli görür.
• Ön beynimizin değerlendirebilme ve fren sistemi zayıflar.
• Dürtülerimiz kontrolümüzden daha bağımsız ve baskın hale gelir.

 

Bu yüzden kişi bırakmayı ister ama buna uygun davranışı geliştiremez. Seçim hala vardır fakat sağlıklı değildir. Ortada hala bir irade vardır fakat karar kapasitesi daralmıştır. Kişi seçim yapıyormuş gibi görünse de beyin bölgelerinde gelişen bu hasarlar nedeniyle seçimi yanlıdır, bildiğinden yanadır.

Yani sorun kişinin istememesinde değil; beyninin o isteği taşıyabilecek gücü geçici olarak kaybetmesindedir. Bu yüzden “isteseydi yapardı” basit bir cümle gibi görünse de, bağımlılık söz konusu olduğunda gerçeği yansıtmaz. Çünkü bağımlılık, isteği değil, isteğin hayata geçirilme kapasitesini daraltır.

Ve en önemlisi: Bu kapasite yeniden güçlenebilir. Terapi, destek, çevresel düzenlemeler ve yeni ödül kaynaklarıyla beyin kendini yeniden yapılandırabilir. İyileşme de tam olarak böyle başlar. Kişinin karakterinin değil, karar sisteminin adım adım toparlanmasıyla.