Bazı deneyimler vardır; üzerinden zaman geçmesine rağmen zihinde kapanmaz. Olay sona ermiştir, sonuçlar yaşanmıştır; ancak kişi hala kendisiyle meşguldür. Bu tür durumlarda sıkça şu cümleler duyulur:   

• “Bunu nasıl yaptım?” 
• “Bile bile neden kendime bunu yaşattım?” 
• “Artık geçmiş ama içim rahat değil.” 

Bu yazı, hata olarak adlandırılan deneyimlerden sonra neden hala zorlandığımızı; bu zorlanmanın olayın kendisinden mi yoksa olay sonrası kendimizle kurduğumuz iç ilişkiden mi beslendiğini anlamlandırmayı amaçlamaktadır. 

Hata Biter, İç Süreç Devam Eder 

Psikoloji literatürü, duygusal zorlanmanın yalnızca yaşanan olaydan değil; olayın bilişsel değerlendirilme biçiminden kaynaklandığı düşüncesini uzun süredir desteklemektedir (Lazarus & Folkman, 1984). 

Bu bağlamda deneyimin kendisi ile deneyimden sonra kişinin kendisiyle kurduğu iç diyaloğu ayırt etmek önemlidir. 

Çoğu zaman olay sona ermiş olmasına rağmen zihinsel tekrarların sürmesi, ikinci düzeydeki sürecin tamamlanmadığını gösterir. Yani kişi hala “ne olduğunu” değil, “kendisiyle ilgili ne anlama geldiğini” çözmeye çalışıyordur. 

İçsel Diyalog: Koruma mı, Cezalandırma mı? 

Birçok kişi hata sonrası kendini sert biçimde eleştirmeyi, bir tür özdenetim ya da kendini düzeltme yöntemi olarak görür. Oysa araştırmalar, yoğun ve cezalandırıcı iç eleştirinin kaygıyı arttırdığını, kaçınma davranışlarını güçlendirdiğini ve öğrenme ve özdenetim süreçlerini zayıflattığını göstermektedir (Gilbert, 2010). 

Bu noktada şu iki cümle arasındaki ayrımı yapabilmek önemlidir: 

• “Niye böyle yaptım, bende bir sorun var.” 
• “Bu deneyimin bana bedeli ağır geldi, bunun fark ediyorum.” 

Zihinsel Hesaplaşma Neden Bitmez? 

Hata sonrası zihinsel tekrarların temel işlevi genellikle bir daha olmamasına kendini ikna etmektir. Ancak bu tekrarlar çözüm üretmek için değil yargıda bulunmak için olduğunda kişi farkında olmadan kendini cezalandırma döngüsüne girer. Bu durum, psikolojide ruminasyon olarak tanımlanır ve özellikle kaygı ve depresyonla güçlü biçimde ilişkilidir (Nolen-Hoeksema, 2000). Ruminatif düşünme geleceği düzenleyemediği gibi geçmişte olanı da onarmaz. Aksine hata olarak nitelendirilen durumdan bir anlam çıkarabilme çabasını baltalayan zihinsel yükü arttırır. Bir noktada kişinin ihtiyacı olan şey, daha fazla düşünmek değil daha farklı bir iç değerlendirme geliştirmektir.  

Kendini korumayı amaçlayan bir iç sistem, deneyimden sonra “Bu bana ne öğretti?” sorusuna odaklanırken kişi “Bunu yapmamalıydım.” diyerek kendini yargılamaya odaklanır. Araştırmalar, öğrenmeye dayalı iç değerlendirmelerin öz düzenleme becerilerini güçlendirdiğini; utanç temelli değerlendirmelerin ise benlik değerini zedelediğini göstermektedir (Tangney & Dearing, 2002). Bu nedenle hata sonrası iyileştirici olan belki de kendini affetmekten önce kendini anlamaya çalışmaktır. 

Bu noktada kendini korumak çoğu zaman yanlış anlaşılır. Kendini korumak, kendini kısıtlamak anlamına gelmez. Sağlıklı koruma; duyguları bastırmak, deneyimlerden tamamen kaçınmak ya da katı kurallar koymak anlamına gelmez. Sağlıklı koruma, kişinin kendisine “Bu tür deneyimlerin benim üzerimde yarattığı duygusal bedeli artık daha erken fark etmeliyim, bunu nasıl sağlarım?” diyebilmesidir. Bu farkındalık geliştikçe bizler; hataların sorumluluğunu daha az alan, durumları hissettirdiğinden daha az önemseyen kişiler olmanın aksine deneyimi anlamlandırıp aynı türden durumlarda kendisine daha erken sahip çıkabilmeyi seçen kişiler oluruz.  

Utanç mı, Olgun Pişmanlık mı? 

Hata sonrası yaşanan duygular çoğu zaman iki farklı uçta toplanır. Tam burada yazının üst kısımlarında ayrımını yapmak istediğim cümlelere geri dönmek isterim;  

• “Niye böyle yaptım, bende bir sorun var.” 
• “Bu deneyimin bana bedeli ağır geldi, bunun fark ediyorum.” 

İlk cümle kişinin içindeki utanç duygusunu beslerken, ikinci cümle pişmanlığın olgun bir şekilde ele alınmasını sağlayarak yaşanılan deneyimin ileride tekrarlanmasını neden istemediğimizi içselleştirerek eyleme geçebileceğimiz bir alan yaratır. İyileşme, utancı bastırmak için harcadığımız çabayla değil; olgun pişmanlığı doğru olduğunu düşündüğümüz eyleme dönüştürmekle mümkün olur. Bu kişinin kendisini suçlamadan sınırlarını yeniden düzenlemesine olanak tanır. İyi oluş hali, hatasız bir yaşamla değil yaşanan deneyimlerden sonra kendini yıpratmadan anlam çıkarabilme becerisiyle sürdürülür.