Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ile Ulaşım ve Kentsel Sistemler Arasındaki İlişki

Dünya nüfusunun yarısından fazlası günümüzde kentsel alanlarda yaşamaktadır ve bu oranın 2050 yılına kadar %68’e ulaşması beklenmektedir [15]. Bu hızlı kentleşme süreci, ulaşım sistemlerini yalnızca teknik bir altyapı meselesi olmaktan çıkararak çevresel, sosyal ve ekonomik boyutları olan çok katmanlı bir politika alanına dönüştürmüştür. Birleşmiş Milletler tarafından 2015 yılında kabul edilen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA), kentleşme ve ulaşım politikalarını küresel sürdürülebilirlik hedefleriyle uyumlu hale getirmeyi amaçlayan kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır [1].

Ulaşım sistemleri; enerji tüketimi, sera gazı salımları, kamusal alan kullanımı, sosyal eşitsizlikler ve ekonomik verimlilik üzerinde doğrudan etkiye sahiptir. Nitekim küresel ölçekte ulaşım sektörü, toplam enerji kaynaklı CO₂ emisyonlarının yaklaşık %25’inden sorumludur [2]. Bu nedenle ulaşım ve kentsel sistemler, yalnızca SKA 11 (Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar) ile değil; yoksulluğun azaltılması (SKA 1), sağlık (SKA 3), cinsiyet eşitliği (SKA 5), ekonomik büyüme (SKA 8) ve iklim eylemi (SKA 13) dahil olmak üzere SKA’ların tamamıyla yapısal bağlara sahiptir [1, 11].

Bu çalışmada, ulaşım ve kentsel sistemlerin SKA’larla ilişkisini teorik, uygulamalı ve politika temelli yaklaşımlarla ele alıp; Türkiye, Avrupa ve küresel ölçekte karşılaştırmalı bir analiz sunmaya çalışacağım.

Akademik literatürde ulaşım ve kentsel sistemler, giderek daha fazla bütüncül sistemler olarak ele alınmaktadır. Banister [4], sürdürülebilir ulaşımı yalnızca daha temiz araçlara geçiş olarak değil; mekânsal planlama, davranış değişikliği ve yönetişim reformlarını içeren bir paradigma dönüşümü olarak tanımlar. Bu yaklaşım, SKA’ların “bütünleşik ve bölünmez” yapısıyla doğrudan örtüşmektedir [1].

Newman ve Kenworthy [5], otomobile bağımlı kent modellerinin çevresel ve sosyal maliyetlerine dikkat çekerek, toplu taşıma, yaya ve bisiklet öncelikli kentsel formların sürdürülebilir kalkınmanın temel unsurları olduğunu vurgulamaktadır. Bu çerçevede Transit Odaklı Kalkınma (TOD) yaklaşımı, ulaşım yatırımlarını kentsel yoğunluk ve karma kullanım ilkeleriyle ilişkilendirerek SKA 9, 11 ve 13’e doğrudan katkı sunmaktadır [10].

Davranışsal planlama teorileri, bireylerin ulaşım tercihlerinin yalnızca altyapıyla değil; güvenlik algısı, toplumsal normlar ve ekonomik koşullarla da belirlendiğini ortaya koymaktadır [12]. Bu bulgular, ulaşım politikalarının SKA 5 (toplumsal cinsiyet eşitliği) ve SKA 10 (eşitsizliklerin azaltılması) ile ilişkisini güçlendirmektedir.

Ulaşım ve Kentsel Sistemlerin SKA’larla Yapısal Bağlantıları

Ulaşım ve kentsel sistemler, SKA’ların çoğu için doğrudan bir uygulama alanı oluşturmaktadır.

• SKA 1 – Yoksulluğun Azaltılması:
  Erişilebilir ve uygun fiyatlı ulaşım sistemleri, düşük gelirli grupların istihdam, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştırarak yoksulluğun kuşaklar arası aktarımını azaltmaktadır [12].
• SKA 3 – Sağlık ve Kaliteli Yaşam:
  Toplu taşıma ve aktif ulaşım (yürüyüş, bisiklet) odaklı kentler, hava kirliliğini ve fiziksel hareketsizliği azaltarak toplum sağlığını iyileştirmektedir [6].
• SKA 5 – Toplumsal Cinsiyet Eşitliği:
  Güvenli, aydınlatılmış ve erişilebilir ulaşım altyapıları, kadınların kentsel yaşama ve iş gücüne katılımını artırmaktadır [12].
• SKA 8 – İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme:
  Etkin ulaşım ağları, üretkenliği artırmakta ve kentlerin ekonomik rekabet gücünü yükseltmektedir [9].
• SKA 11 – Sürdürülebilir Şehirler:
  Güvenli, kapsayıcı ve çevre dostu ulaşım sistemleri, SKA 11’in temel bileşenlerinden biridir [1].
• SKA 13 – İklim Eylemi:
  Ulaşımda karbon yoğunluğunun azaltılması, Paris Anlaşması hedeflerine ulaşmanın ön koşullarından biridir [2, 11].

Bu bağlamda ulaşım politikaları, SKA’lar açısından hem amaç hem de araç niteliği taşımaktadır.

Türkiye, Avrupa ve Küresel Ölçekte Uygulama Örnekleri

Türkiye

Türkiye’de son yıllarda sürdürülebilir ulaşım politikalarına yönelik farkındalık artmıştır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından hazırlanan İstanbul Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planı (SUMP), insan odaklı, çevresel ve kapsayıcı ulaşım ilkelerini benimseyerek SKA’larla uyumlu bir stratejik çerçeve sunmaktadır [13]. Plan; toplu taşımanın güçlendirilmesi, aktif ulaşımın teşviki ve karbon salımlarının azaltılmasını hedeflemektedir. Planı inceledim. Plan için sadece bir iki cümle söyle deselerdi şunları derdim:

SUMP vizyonu ile getirilmeye çalışılan uygulamalarda yöntemin dünya örneklerindeki kadar zorlayıcı olmadığı, bir zorunluluk haline gelmesi gereken iş ve işlemlerin hala teşvik yöntemiyle çözülmeye çalışılmasıdır. Trafikte bunun sonucu çok sınırlı olur ve toplumun beklentisini karşılamaz. SUMP planları yüksek bilinç, kararlılık (gerekirse katılık) ve merkez-yerel ilişkisinde tam bir mutabakat gerektirmektedir. 

Avrupa Birliği

Avrupa Birliği, sürdürülebilir ulaşımı Avrupa Yeşil Mutabakatı çerçevesinde stratejik bir öncelik olarak ele almaktadır. AB Komisyonu, büyük kentler için Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planları (SUMP) hazırlanmasını teşvik etmekte ve finansman mekanizmalarıyla desteklemektedir [3]. AB’nin hedefi, 2050 yılına kadar ulaşım kaynaklı sera gazı emisyonlarını %90 oranında azaltmaktır [8].

Küresel Ölçek

Küresel düzeyde, UN-Habitat Yeni Kentsel Gündem belgesi, ulaşımı sürdürülebilir kentsel kalkınmanın temel bileşeni olarak tanımlamaktadır [7]. Latin Amerika’daki BRT (Bus Rapid Transit) sistemleri, düşük maliyetli ve yüksek kapasiteli toplu taşıma çözümleri olarak iyi uygulama örnekleri sunmaktadır [9]. Dünya Bankası ve OECD, gelişmekte olan ülkelerde yeşil ulaşım yatırımlarını desteklemektedir [11, 14].

Karşılaştırmalı Değerlendirme

Karşılaştırmalı analiz, Avrupa’nın kurumsal kapasite ve finansman açısından daha ileri olduğunu; Türkiye’nin ise planlama çerçevesi açısından önemli bir dönüşüm sürecinde bulunduğunu göstermektedir. Küresel ölçekte ise düşük maliyetli, ölçeklenebilir çözümler (BRT, bisiklet ağları) öne çıkmaktadır [9, 11].

En temel zorluklar; kurumlar arası koordinasyon eksikliği, finansman sınırlamaları ve toplumsal katılımın yetersizliğidir. Buna karşın, entegre planlama ve katılımcı yönetişim modelleri başarılı örneklerin ortak özelliği olarak öne çıkmaktadır [3, 7].

Sonuç ve Politika Önerileri

Bu çalışma, ulaşım ve kentsel sistemlerin SKA’ların gerçekleştirilmesinde merkezi bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Sürdürülebilir ulaşım politikaları; iklim eylemi, sosyal adalet ve ekonomik kalkınma hedeflerini aynı anda destekleme potansiyeline sahiptir [1, 11].

Türkiye için temel öneriler şunlardır:

• SUMP’ların ulusal ölçekte yaygınlaştırılması
• Ulaşım–iklim–sağlık politikalarının entegrasyonu
• Veri temelli ve katılımcı planlama süreçlerinin güçlendirilmesi

Sonuç olarak, SKA’larla uyumlu ulaşım ve kentsel sistemler, sürdürülebilir kalkınmanın stratejik taşıyıcısıdır.

Kaynakça

[1] United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development.
[2] International Energy Agency. (2023). CO₂ emissions from fuel combustion.
[3] European Commission. (2020). Sustainable Urban Mobility Plans: Guidelines.
[4] Banister, D. (2008). Transport Policy, 15(2), 73–80.
[5] Newman, P., & Kenworthy, J. (2015). The end of automobile dependence.
[6] World Health Organization. (2016). Urban green spaces and health.
[7] UN-Habitat. (2016). New Urban Agenda.
[8] European Environment Agency. (2022). Urban sustainability in Europe.
[9] Cervero, R. (2013). Journal of the American Planning Association, 79(2).
[10] Curtis, C., et al. (2009). Transit oriented development.
[11] World Bank. (2021). Transport and climate change.
[12] Litman, T. (2020). Evaluating transportation equity.
[13] İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2019). İstanbul SUMP.
[14] OECD. (2020). Cities in the world.
[15] Our World in Data. (2023). Urbanization and transport emissions.