Psikoloji profesörü, üniversitedeki ilk dersinde öğrencilerine küçük bir deney yaptı. Sınıftaki iki öğrenciye aynı sınav kâğıdını verdi. İkisi de aynı doğru cevapları yazmıştı. Ancak hoca, öğrencilerden birine yüksek not verirken diğerine bilinçli şekilde düşük not verdi.

Düşük not alan öğrenci birkaç dakika boyunca itiraz etmedi. Önce şaşırdı. Sonra yüzü kızardı. Ardından sessizleşti. Ders çıkışında arkadaşlarıyla konuşmadı. Birkaç hafta sonra derse katılımı azaldı. Bir süre sonra ise tamamen içine kapandı.

Dönem sonunda profesör öğrencilerini topladı ve şöyle dedi:

“İnsan, başarısız olduğunda değil; haksızlığa uğradığını düşündüğünde psikolojik olarak kırılır.”

Çünkü insan zihni yalnızca yaşamak istemez; aynı zamanda adil bir dünyada yaşadığına inanmak ister.

Psikolojide buna “adalet algısı” denir. Bir bireyin hayata, devlete, aileye, okula ve topluma karşı geliştirdiği güven duygusunun temelinde; hak ettiği muameleyi gördüğüne dair inancı vardır. Eğer kişi sürekli kayırmacılığın, çifte standardın, ayrımcılığın veya hukuksuzluğun hâkim olduğunu düşünmeye başlarsa; yalnızca devlete değil, insan ilişkilerine karşı da güvenini kaybeder.

Bugün Türkiye’de yaşanan en büyük görünmez krizlerden biri tam olarak budur: Toplumsal güven erozyonu…

Bir toplumda adalet duygusu zayıfladığında ilk bozulan şey ekonomi değil, insan psikolojisidir. Çünkü birey zihni sürekli tehdit algısıyla yaşamaya başlar. İnsanlar artık “Doğru olan ne?” diye değil; “Güçlü olan kim?” diye düşünür hâle gelirler. Bu da zamanla ahlaki çözülmeyi beraberinde getirir.

Özellikle gençler üzerinde bunun etkisi çok daha derindir.

Bir genç çalışarak yükselebileceğine, emek vererek hak ettiği yere gelebileceğine inanmazsa; zamanla motivasyonunu kaybeder. Beyin, karşılıksız emeği bir süre sonra anlamsız olarak kodlamaya başlar. Bunun sonucunda öfke, umutsuzluk, pasif agresif davranışlar ve toplumsal yabancılaşma ortaya çıkar.

Bugün birçok gencin yaşadığı görünmez depresyonun temelinde yalnızca ekonomik kaygılar değil; “adil bir sistemin içinde yaşamadığı” hissi vardır. Çünkü insan zihni belirsizliğe uzun süre dayanabilir; ama haksızlık duygusuna uzun süre dayanamaz.

Aileler açısından da durum farklı değildir.

Bir anne ya da baba çocuğunun geleceği konusunda sürekli kaygı hissediyorsa, bunun temel sebeplerinden biri toplumsal güven eksikliğidir. Eğer ebeveyn, çocuğunun liyakatle değil bağlantılarla değerlendirileceğini düşünüyorsa; bilinçaltında sürekli alarm hâlinde yaşamaya başlar. Bu durum aile içi iletişimi bile etkiler. Tahammül azalır, öfke artar, toplumsal stres evlerin içine kadar girer.

Davranış bilimlerinde çok önemli bir gerçek vardır:

Toplumlar, yalnızca ekonomik krizlerle değil; uzun süreli psikolojik güvensizlikle çöker.

Çünkü sürekli adaletsizlik hissine maruz kalan bireylerde üç temel davranış gelişir:

Birincisi; içine kapanma…

İkincisi; öfke üretme…

Üçüncüsü ise fırsatçılığı normalleştirme…

İnsanlar zamanla “Nasıl olsa herkes böyle davranıyor” diyerek etik dışı davranışları meşrulaştırmaya başlarlar. İşte bir toplum için en büyük tehlike budur. Çünkü adalet yalnızca mahkeme salonlarında değil, insanların vicdanında çökmeye başlar.

Bugün sosyal medyadaki sertlik, insanların birbirine karşı tahammülsüzlüğü, sürekli yükselen kutuplaşma dili ve her olayın bir taraf savaşına dönüşmesi; aslında kolektif psikolojideki kırılmanın dışa vurumudur.

Bir toplum sürekli gerilim üretirse, bir süre sonra insanlar düşünerek değil reflekslerle hareket etmeye başlar. Reflekslerle hareket eden toplumlarda ise empati azalır, sağduyu kaybolur ve toplumsal bağlar zayıflar.

Bu yüzden adalet yalnızca hukukçuların konusu değildir.

Adalet; psikologların, eğitimcilerin, anne babaların ve gençlerin de meselesidir. Çünkü adalet duygusu güçlü olan toplumlarda insanlar birbirine daha fazla güvenir, daha az kaygı yaşar ve geleceğe daha umutlu bakar.

Bir çocuk evde kardeşleri arasında adalet görmezse öfkeli büyür. Bir öğrenci okulda adalet görmezse sisteme yabancılaşır. Bir genç toplumda adalet görmezse ülkesinden uzaklaşmak ister. Bir toplum yıllarca adalet tartışmaları içinde yaşarsa, sonunda ortak aidiyet duygusunu kaybetmeye başlar.

Ve belki de bugün en çok konuşmamız gereken şey budur:

Adalet yalnızca devletin ayakta kalmasını sağlamaz; insan ruhunun da dağılmasını engeller.

Yıllar sonra o profesör öğrencilerine son bir cümle daha söyledi:

“İnsanlar bazen açlığa dayanır, bazen yoksulluğa da… Ama uzun süre haksızlığa uğradığına inanırsa, önce ruhu yorulur.”

Belki de bugün toplum olarak en büyük ihtiyacımız; yalnızca hukuki reformlar değil, yeniden birbirimize güvenebileceğimiz psikolojik bir iklim inşa edebilmektir.

Çünkü bir ülke, insanlarının ruh sağlığı kadar güçlüdür.