Şşşt.

İşte her şey bu tek hecelik sesle, o derin sessizliğin yırtılmasıyla başladı. Modern dünya, o fısıltıyı bastırmak için üzerine koca bir gürültü imparatorluğu kurmadan hemen önceydi.

Şimdi ise elinizdeki akıllı telefonun ekranını günde kaç kez kaydırdığınızı hiç düşündünüz mü? Muhtemelen yüzlerce. Peki, o ekranlarda gördüğünüz rengârenk dünyalar, başarı hikayeleri, "kusursuz" hayatlar ya da en sevdiğiniz yemeğin o estetik fotoğrafı içinizde gerçekten ne kadar derin bir heyecan uyandırıyor? Büyük ihtimalle, kocaman bir hiçlik.

İçinde yaşadığımız yüzyıl, insanlığa tarihte hiç olmadığı kadar konfor, hız ve alternatif sundu. Ancak tüm bu bolluğun ortasında, modern insanı içten içe kemiren, teşhisi zor ama etkisi yıkıcı bir salgın yayılıyor: Anhedoni. Yani, hayattan keyif alamama, ruhun lezzet duyularını kaybetmesi.

Eskiden depresyon dendiğinde akla ilk gelen şey yoğun bir hüzün ve gözyaşı olurdu. Oysa çağımızın ruhsal krizi çok daha sinsi. Bugünün insanı artık ağlayamıyor bile; sadece hissedemiyor. José Saramago’nun Körlük romanındaki gibi, herkesin her şeyi gördüğü ama kimsenin birbirini fark etmediği, duyguların karardığı modern bir simülasyonun içindeyiz. 

En lüks restoranlarda çekilen fotoğraflar, girilen en prestijli ortamlar, alt alta dizilen unvanlar ve başarılar... Günün sonunda hepsi, beynimizin ödül merkezinde dalgalanıp sönen ve arkasında derin bir kuraklık bırakan geçici dopamin patlamalarından ibaret.

HIZ VE BOLLUK TUZAĞI

Peki, bizi bu "hazzın iflası" noktasına ne getirdi? Cevap, modern yaşamın ta kendisinde gizli.

Bizler, sınırları çizilmemiş bir başarı ve tüketim çılgınlığının içine doğduk. Sistem bize sürekli "daha fazlasını iste", "daha hızlı tüket" ve "her zaman mutlu görün" mottolarını dayatıyor. Sosyal medya platformları, beynimizi saniyeler içinde tüketilen sahte haz yapılarıyla bombalıyor. Bir sonraki videoya geçmek, bir sonraki beğeniyi beklemek, beynin dopamin mekanizmasını öyle bir aşındırıyor ki; doğanın, sanatsal bir eserin, derin bir dostluk sohbetinin ya da sakin bir akşamın sunduğu o dingin, gerçek hazlar artık beynimize "yetersiz" geliyor.

Duygularımız küntleşiyor. Bir nevi "duygusal obezite" yaşıyoruz; o kadar çok sahte uyarana maruz kalıyoruz ki, ruhumuz gerçek olanı sindiremez hale geliyor.

SOSYAL ANHEDONİ VE DİJİTAL YALNIZLIK

Bu durum sadece bireysel bir keyifsizlikle de sınırlı kalmıyor; toplumsal bağlarimizi da çözüyor. Çağımızın insanı, kalabalıklar içinde hiç olmadığı kadar yalnız. Sosyal anhedoni, insanı en yakınındaki insanlardan bile yalıtıyor. 

İletişimin bu kadar kolaylaştığı bir çağda, bağ kurmanın bu kadar zorlaşması tam bir paradoks. Dostluklar birer "network" projesine, evlilikler birer sosyal medya vitrinine dönüştükçe, insan insandan beslenemez hale geliyor. Dostoevski’nin karakterlerinin o derin, sancılı ama yaşayan ruhsal derinliklerinin yerini, modern insanın düzleşmiş, pürüzsüz ve hissiz maskeleri alıyor.

RUHUN REÇETESİ

Anhedoni, modern dünyanın bize dayattığı yaşam biçimine karşı ruhumuzun verdiği bir "grev" kararıdır aslında. Beynimiz, "Bu kadar hızı, bu kadar sahte uyaranı taşımıyorum, sistemi kapatıyorum" der.

Bu modern pandemiden kurtulmanın yolu, bize sunulan her şeyi tüketmekten vazgeçip, ruhsal bir detoksa girmekten geçiyor. Hazzı dışarıdaki nesnelerde, ekranlarda veya başkalarının onayında aramak yerine; yavaşlamayı, anın içinde kalabilmeyi ve sadeliğin estetiğini yeniden keşfetmek zorundayız.

Unutmamak gerekir ki; hayat, dijital ekranlardan üzerimize akan sahte pırıltılarda değil, o pırıltıları kapattığımızda geriye kalan dingin sessizlikte saklıdır. Ruhun yeniden hissetmeye başlaması için, önce dünyanın sesini biraz kısmak gerekir.

Zira hikayenin aslı, tam da sesler kısıldığında başlar.

BİR SİLİKON VADİSİ HİKAYESİ

Yazıyı bitirirken, tam da bu küntleşmenin kalbinden gelen, uzak ama çok tanıdık bir hikayeye kulak verelim.

Silikon Vadisi’nde yıllarca milyar dolarlık algoritmalar ve insanı ekrana bağlayan o "kusursuz" dopamin döngüleri üzerine çalışan üst düzey bir yazılım mühendisi vardı: Thomas. Thomas, başarının zirvesindeydi; paranın satın alabileceği her şeye, en lüks arabalara, gurme şeflerin elinden çıkan yemeklere ve dünyanın en prestijli malikanelerinden birine sahipti. Fakat bir gün, evinin bahçesindeki o devasa havuzun kenarında otururken, elindeki en pahalı kahveden bir yudum aldı ve donakaldı. Ne kahvenin tadı vardı, ne havuzun parıltısının bir anlamı, ne de kazandığı milyonların. İçinde sadece devasa bir kuruluk, koskoca bir boşluk hissediyordu. Dünya etrafında çılgınca dönüyor ama onun ruhu hiçbir şeye temas etmiyordu.

Ertesi gün istifa etti. Telefonunu, bilgisayarını, o bitmek bilmeyen bildirim simülasyonunu arkasında bıraktı ve İtalya’nın küçük bir dağ köyüne yerleşti. Amacı zengin olmak ya da dünyayı kurtarmak değildi; sadece "hissedebilmek" istiyordu. Aylarca toprağı işledi, sadece basit yemekler yedi, internetin çekmediği o köyde insanlarla göz teması kurarak konuştu.

Yaklaşık bir yıl sonra, bir sonbahar akşamı, köyün yaşlı fırıncısının getirdiği sıcak, taze bir somun ekmeği böldü. Burnuna gelen o un ve maya kokusu, o an kalbine öyle bir sıcaklık fırlattı ki, Thomas'ın gözlerinden aylar sonra ilk kez yaşlar süzüldü. O sıcak ekmek kokusu, paranın satın alamadığı, algoritmaların üretemediği o gerçek hazzı, yani kaybettiği ruhunu ona geri vermişti. 

Thomas, o akşam bir somun ekmeğin kokusunda yeniden doğdu.

Ve böylece, modern dünyanın tüm pırıltılı yalanlarına inat; hıza, tüketime ve sahte başarılara tapınan o büyük, gürültülü ve hissiz Thomas hikayesi orada sessizce bitti.