İnsanlık tarihinin hiçbir döneminde bilgiye ulaşmak bugünkü kadar kolay olmamıştı. Fakat yine hiçbir dönemde bilgi ile kanaat, uzmanlık ile yorum, hakikat ile algoritma bu kadar birbirine karışmamıştı.

Bugün çağımızın en büyük esareti, yalnızca sosyal medya değildir. Asıl esaret, sosyal medyanın insan zihnini yönetme biçimidir.

Artık insanlar düşünmeden tepki veriyor, araştırmadan hüküm kuruyor, anlamadan konuşuyor. Fikir sahibi olmadan bilgi sahibi olmaya çalışıyor; bilgi sahibi olmadan ise her konuda kesin hükümler veriyor. Oysa Sokrates’in yüzyıllar önce söylediği “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.” sözü, bugün belki de her zamankinden daha anlamlıdır.

Bir ekranı yukarı doğru kaydırıyoruz…

Bir saniye önce savaşta ölen bir çocuğun görüntüsünü izliyoruz. İçimiz sızlıyor.

Bir sonraki saniye komik bir video çıkıyor. Gülüyoruz.

Ardından ekonomik kriz…

Sonra bir yemek tarifi…

Arkasından deprem görüntüsü…

Sonra dans eden insanlar…

İnsan beyni bu kadar hızlı duygu geçişleri için yaratılmadı.

Psikolog Daniel Kahneman’ın çalışmalarında ortaya koyduğu gibi, insan zihni hızlı karar verme eğilimindedir. Sürekli uyarana maruz kalan beyin, derin düşünmek yerine refleks üretmeye başlar. Böylece muhakeme zayıflar, dikkat parçalanır ve zihinsel yorgunluk kronik hâle gelir.

Dijital Zihin

Sosyal medya yalnızca zamanımızı değil, duygu dünyamızı da algoritmalarla şekillendiriyor. Duygularımız artık yaşadığımız olaylara göre değil; önümüze düşen videolara göre değişiyor.

Bugün insanların yaşadığı en büyük psikolojik problemlerden biri tam da budur.

İkinci büyük sorun ise ilişkilerde pragmatizmin normalleşmesidir.

İnsan, amaç olmaktan çıkmış; araç hâline gelmiştir.

Dostluklar menfaat üzerinden kuruluyor.

Sadakat kazanca göre ölçülüyor.

Güven ise çıkar çatışmalarının arasında her geçen gün biraz daha kayboluyor.

Psikolog Erich Fromm’un yıllar önce dikkat çektiği gibi, modern insan “olmak” yerine “sahip olmak” üzerine bir hayat kuruyor. Böyle olunca sevgi de dostluk da güven de bir yatırım aracına dönüşüyor.

Araç ile amaç yer değiştirince insan da kendi değerini kaybediyor.

Yakın zamanda kamuoyunda tartışılan bazı olaylar da gösteriyor ki, insanlar artık yalnızca olaylara değil; kişilere duydukları güveni de sorguluyor. Güven duygusunun zedelenmesi ise psikolojide en derin travmalardan biri olarak kabul edilir. Çünkü güven kaybolduğunda yalnız ilişkiler değil, insanın dünya ile kurduğu bağ da sarsılır.

Bir başka problem ise herkesin her konuda konuşmasıdır.

Bugün televizyon ekranlarını açıyorsunuz…

Karşınızda her alanın uzmanı olduğunu iddia eden insanlar var.

Bir bakıyorsunuz, hukuk konuşuyor.

Beş dakika sonra tıp…

Ardından ekonomi…

Sonra eğitim…

Arkasından uluslararası siyaset…

Bilmediği alan yok.

Konuşmadığı konu yok.

Üstelik yalnızca fikir yürütmüyor; sanki evrensel doğruları açıklıyormuş gibi konuşuyor.

Oysa gerçek uzmanlık, her konuda konuşmak değil; hangi konuda konuşmaması gerektiğini bilmektir.

Carl Jung’un söylediği gibi, “Düşünmek zordur; bu yüzden insanların çoğu yargılar.”

Bugün yaşadığımız sorun tam olarak budur.

Yargılar çoğaldı.

Düşünce azaldı.

Bunun bir başka sonucu daha var.

İnsanlar kendi hayatlarından uzaklaşıyor.

Kendi tarlasını ekmek yerine başkasının tarlasını konuşuyor.

Çoban sürüsünü büyütmek yerine dünya siyasetini tartışıyor.

Doktor kendi alanındaki gelişmeleri takip etmek yerine her konuda yorum yapıyor.

Öğretmen eğitim üretmek yerine sosyal medyanın gündemini tüketiyor.

Hukukçu hukuk yerine magazin konuşuyor.

Hiç kimse kendi işinde derinleşemiyor.

Çünkü çağımız derinleşmeyi değil, görünür olmayı ödüllendiriyor.

Oysa psikolojide “dikkatin bölünmesi”, üretkenliğin en büyük düşmanlarından biri olarak kabul edilir. Sürekli başka alanlara yönelen zihin, hiçbir alanda gerçek ustalığa ulaşamaz.

Bütün bunların sonunda birey farkında olmadan kendisini yetersiz hissetmeye başlıyor.

Çünkü karşısında her şeyi bilen insanlar görüyor.

Her konuda konuşan insanlar görüyor.

Her alanda başarılı görünen insanlar görüyor.

Ve sonunda kendi kendine şu cümleyi kuruyor:

“Ben hiçbir konuda yeterli değilim.”

İşte bu duygu, modern çağın en sessiz travmalarından biridir.

Sosyal karşılaştırma üzerine yaptığı çalışmalarıyla tanınan psikolog Leon Festinger’in ortaya koyduğu gibi, insan kendisini sürekli başkalarıyla kıyasladığında benlik saygısı zedelenir. Sosyal medya ise bu kıyaslamayı günün yirmi dört saati canlı tutmaktadır.

Peki, çözüm nedir?

Çözüm, yeniden kendimizi tanımaktır.

Kendi sınırlarımızı…

Kendi alanımızı…

Kendi sorumluluğumuzu…

Kendi hakikatimizi…

Çünkü insan önce kendisini tanımadan dünyayı tanıyamaz.

Bugün ihtiyacımız olan şey, daha fazla içerik tüketmek değil; daha derin düşünmektir.

Daha fazla konuşmak değil; daha doğru konuşmaktır.

Daha fazla görünmek değil; daha faydalı olmaktır.

Toplumların yeniden ayağa kalkması, algoritmaların değil; karakter sahibi insanların öncülüğünde mümkündür.

Bunun için bazen toplumun alkışını değil, hakikatin yükünü taşımak gerekir.

Bazen çoğunluğun peşinden gitmek değil, doğru bildiğin yolda yalnız yürümeyi göze almak gerekir.

Çünkü gençliği kurtaracak olan şey, daha fazla ekran değil; daha fazla hikmettir.

Daha fazla içerik değil; daha fazla karakterdir.

Ve unutmayalım:

Bir toplumun çöküşü, insanların hiçbir şey bilmemesiyle değil; her şeyi bildiğini sanmasıyla başlar.