Son yıllarda sosyal medyada en sık karşılaştığımız kavramlardan biri "manifest". Temelinde kişinin düşünce, duygu ve inançlarının yaşamındaki olayları etkileyebileceğini savunan popüler bir kişisel gelişim yaklaşımıdır. Son yıllarda özellikle sosyal medyada büyük ilgi görmüş olsa da, bu yaklaşımın bilimsel temelleri hala tartışılmaktadır. "İstediğiniz hayatı gözünüzde canlandırın, olumlamalar yapın, frekansınızı yükseltin, evrene mesaj gönderin ve istediğiniz şey size gelsin." fikrine dayanan bu yaklaşım özellikle başarı hikayeleriyle birlikte anlatıldığında oldukça etkileyici görünebiliyor.

Bu noktada sosyal medyanın algoritmaları da önemli bir rol oynuyor. Karşımıza çoğunlukla "Manifestledim ve oldu." diyen insanların deneyimleri çıkıyor. Ancak gerçekleşmeyen binlerce deneme neredeyse hiç paylaşılmıyor. Dolayısıyla gördüğümüz, gerçeğin tamamını yansıtmayabiliyor.

Peki gerçekten yalnızca düşünerek hayatımızı değiştirebilir miyiz? Yoksa burada sandığımızdan farklı çalışan psikolojik ve nörobiyolojik mekanizmalar mı var?

Bugüne kadar yapılan bilimsel çalışmalar, düşüncelerimizin davranışlarımızı etkileyebildiğini açıklayabilirken yalnızca düşünmenin veya "evrene enerji göndermenin" dış dünyadaki olayları değiştirdiğini gösteren güvenilir kanıtlar sunmamaktadır. İşte tam bu noktada, manifest savunucularının da sıkça bahsettiği Retiküler Aktivasyon Sistemi (RAS) devreye giriyor.

RAS, beyin sapında bulunan ve uyanıklığı düzenleyen, dikkati yöneten, bilinç düzeyini ayarlayan ve hangi uyaranların bizim için önemli olduğuna karar veren bir sinir ağıdır. Gün içinde milyonlarca uyarana maruz kalıyoruz: sokaktaki insanlar, arabalar, tabelalar, sesler, konuşmalar, bildirimler… Beynimizin bunların hepsine aynı anda dikkat etmesi mümkün değildir. Bu nedenle RAS, bizim için anlamlı veya önemli olan bilgileri ön plana çıkarırken diğerlerini geri planda bırakan bir filtre işlevi görür.

Bunu günlük hayattan bir örnekle açıklamak istersek; diyelim ki yeni bir iş arıyorsunuz. Buna karar verdikten sonra iş ilanları daha fazla dikkatinizi çekmeye başlar, kariyer fırsatlarını daha kolay fark edersiniz, insanlarla bu konuda daha çok konuşur, yeni bağlantılar kurar ve daha fazla görüşmeye katılırsınız. Umut eden bir açıdan "Evren bana fırsatlar göndermeye başladı." diye düşünebiliriz. Oysa bilimsel açıdan bakıldığında değişen şey, dünyanın kendisi değil; beyninizin neye odaklandığı ve bunun sonucunda sergilediğiniz davranışlardır. Aslında evrendeki düzende bir değişiklik olmamıştır, değişen beyninizin neye dikkat etmeye başladığıdır.

Kısacası RAS, gerçekliği değiştirmez; gerçeklik içinde dikkatimizi yönlendirir.

Üstelik bu süreç yalnızca RAS ile sınırlı değildir. Hedef belirleme ve davranış değişikliği sırasında prefrontal korteks, anterior singulat korteks, amigdala, hipokampus ve dopaminerjik ödül sistemi de birlikte çalışır. Başka bir ifadeyle süreç; hedef → dikkat → motivasyon → davranış şeklinde ilerleyen karmaşık bir beyin ağıyla desteklenir.

Manifest uygulamalarının işe yarıyor gibi görünmesini açıklayan tek mekanizma RAS da değildir. Psikolojide bu durumu açıklayan başka süreçlerde bulunmaktadır.

Bunlardan biri seçici dikkat mekanizmasıdır. Zihnimiz önem verdiği bilgileri daha kolay fark etmeye başlar. Sıklık yanılsaması, yeni öğrendiğimiz ya da odaklandığımız bir şeyi sanki her yerde görüyormuşuz hissini açıklar. Oysa o şeyin sıklığı artmamıştır; yalnızca dikkatimiz ona yönelmiştir.

Bir diğer mekanizma ise onaylama yanlılığıdır. İnsanlar gerçekleşen manifest deneyimlerini hatırlamaya daha yatkındır; gerçekleşmeyen sayısız denemeyi ise çoğu zaman göz ardı ederler. Bu durum manifest uygulamalarının olduğundan daha etkili algılanmasına neden olabilir.

Psikoloji alanındaki diğer araştırmalar ise beklentilerimizin davranışlarımız üzerinde gerçekten güçlü bir etkisi olduğunu göstermektedir. Bir hedefe ulaşabileceğine inanan kişi, çoğu zaman o hedef için daha fazla araştırma yapar, daha çok dener ve başarısızlık karşısında daha uzun süre çaba göstermeye devam eder. Bununla ilgili olarak; Edwin Locke ve Gary Latham tarafından geliştirilen Hedef Belirleme Kuramı, açık, net ve zorlayıcı hedeflerin performansı artırabildiğini ortaya koymaktadır. Burada başarıyı sağlayan unsur, yalnızca hedefe inanmak değil; bu inancın davranışları değiştirmesidir.

Benzer şekilde olumlu beklentiler kaygıyı azaltabilir, motivasyonu artırabilir ve performansı olumlu yönde etkileyebilir. Görselleştirme teknikleri de bu nedenle özellikle spor psikolojisinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Zihinde hareketleri tekrar etmek, motor korteksi kısmen aktive ederek bir tür zihinsel prova yapılmasını sağlar. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Görselleştirme, çalışmanın yerine geçmez. En iyi sonuçlar, zihinsel hazırlık ile gerçek çabanın birlikte olduğu durumlarda elde edilir.

Peki tüm bunlar manifestin tamamen yanlış olduğu anlamına mı gelir?

Aslında hayır.

Eğer manifest; hedef belirlemek, umut duygusunu korumak, olumlu iç konuşmalar yapmak, motivasyonu artırmak ve düzenli olarak hedefleri gözden geçirmek anlamına geliyorsa, bu alışkanlıkların psikolojik açıdan faydalı olabileceğini söyleyebiliriz. Ancak yalnızca düşünmenin, hiçbir davranış değişikliği olmadan hayatı değiştireceğine inanmak mevcut bilimsel veriler tarafından desteklenmemektedir.

Belki de asıl soru şudur: Hayatımızı değiştiren şey evren mi, yoksa beynimizin dikkatini yönlendirmesiyle değişen seçimlerimiz ve davranışlarımız mı?

Bugün elimizdeki bilimsel bilgiler ikinci açıklamanın çok daha güçlü olduğunu gösteriyor. Düşüncelerimiz sihirli güçlere sahip olmayabilir; ancak dikkatimizi, motivasyonumuzu ve davranışlarımızı şekillendirerek yaşamımız üzerinde sandığımızdan çok daha büyük bir etkiye sahip olabilir.