Özellikle PM2.5 ve Azot Dioksit Dikkat Çekiyor

Hava kirliliği günümüzde önemli bir çevre ve halk sağlığı sorunu olarak öne çıkıyor. Yapılan araştırmalar, kirli havanın solunum ve kalp-damar sistemi üzerindeki olumsuz etkilerinin yanı sıra glukoz metabolizması üzerinde de etkili olabileceğine işaret ediyor.

2019 yılında Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism dergisinde yayımlanan kapsamlı bir derleme, 2009-2019 yılları arasında hava kirliliği ile tip 2 diyabet arasındaki ilişkiyi inceleyen çok sayıda epidemiyolojik ve deneysel çalışmayı değerlendirdi. Araştırmacılar, hava kirleticilerine maruziyet süresi ve yoğunluğu arttıkça diyabetle ilişkili bazı biyobelirteçlerde de artış görülebildiğini bildirdi.

PM2.5 ve PM10 öne çıkıyor

Hava kirliliğinde bulunan partikül maddeler farklı büyüklüklerde olabiliyor. Bunlar arasında PM10 ve akciğerlerin daha derin bölgelerine ulaşabilen daha küçük partiküller olan PM2.5 özellikle dikkat çekiyor.

İncelenen çalışmalardan birinde İran'da 2.916 yetişkin değerlendirildi ve uzun süreli PM10 maruziyetinin tip 2 diyabet görülme olasılığındaki artışla ilişkili olduğu bulundu.

Hong Kong'da 61 binden fazla kişinin takip edildiği bir başka çalışmada ise uzun süreli PM2.5 maruziyetinin hem mevcut tip 2 diyabet sıklığı hem de yeni diyabet gelişimiyle ilişkili olduğu bildirildi.

ABD'de gerçekleştirilen büyük bir araştırmada da PM2.5 maruziyeti ile tip 2 diyabet arasında ilişki saptandı. Çin'de 11 binden fazla yetişkinin değerlendirildiği çalışmada ise ortam havasındaki PM2.5 düzeyindeki her 10 μg/m³ artış, tip 2 diyabet açısından daha yüksek olasılıkla ilişkilendirildi.

Ancak araştırmaların tamamı aynı sonucu vermiyor. Bazı Avrupa çalışmalarında hava kirliliği ile diyabet arasında anlamlı bir ilişki gösterilemedi. Bu farklılıkların araştırma yöntemleri, incelenen toplumların özellikleri, hava kirleticilerinin türleri ve maruziyet düzeyleri gibi çeşitli faktörlerden kaynaklanabileceği belirtiliyor.

Hava kirliliği kan şekerini nasıl etkileyebilir?

Araştırmacılara göre hava kirliliğinin metabolik sistem üzerindeki olası etkilerinde üç temel mekanizma öne çıkıyor:

1. Kronik inflamasyon

Solunan partiküller akciğerlerde inflamatuvar yanıtı tetikleyebiliyor. Bunun sonucunda çeşitli inflamasyon belirteçlerinin artması ve sistemik inflamasyon gelişmesi mümkün olabiliyor.

Bu süreç insülin duyarlılığının azalmasına ve dokuların glukozu kullanmasında bozulmaya katkıda bulunabilir. Böylece insülin direnci gelişme riski artabilir.

2. Oksidatif stres

Özellikle PM2.5 maruziyetinin hücrelerde reaktif oksijen türlerinin (ROS) oluşumunu artırabileceğine ilişkin deneysel kanıtlar bulunuyor.

Pankreastaki insülin üreten beta hücreleri oksidatif strese karşı hassas olduğundan, artan oksidatif stresin bu hücrelerin işlevini olumsuz etkileyebileceği düşünülüyor. Ayrıca oksidatif stresin insülin sinyalizasyonunu bozarak insülin direncine katkıda bulunabileceği belirtiliyor.

3. Endoplazmik retikulum stresi

Hücrelerin protein üretimi ve işlenmesinde önemli rol oynayan endoplazmik retikulumun aşırı stres altında kalması da metabolik bozukluklarla ilişkilendiriliyor.

Deneysel çalışmalar, PM2.5 maruziyetinin akciğer ve karaciğer dokularında endoplazmik retikulum stresini tetikleyebildiğini ve bunun insülin üretimi ile glukoz metabolizmasını etkileyebilecek süreçleri başlatabileceğini gösteriyor.

Bazı gruplar daha fazla risk altında olabilir

Araştırmalar, hava kirliliğinin metabolik etkilerinin toplumun bütün kesimlerinde aynı olmayabileceğini düşündürüyor.

Özellikle ileri yaştaki bireylerde, kadınlarda ve obez kişilerde hava kirliliği ile tip 2 diyabet arasındaki ilişkinin daha belirgin olabileceği bildiriliyor.

Gebelik dönemindeki hava kirliliği maruziyeti konusunda ise sonuçlar daha sınırlı ve çalışmalar birbiriyle tamamen uyumlu değil. Bazı araştırmalarda PM2.5, kükürt dioksit (SO2) ve azot oksitlere maruziyet ile gebelik diyabeti veya glukoz tolerans bozukluğu arasında ilişki bulunurken, bazı çalışmalarda anlamlı bir ilişki gösterilemedi.

Sadece partikül miktarı değil, içeriği de önemli

Araştırmacılar, hava kirliliğinin sağlık etkilerinin yalnızca partikül miktarıyla açıklanamayacağını da vurguluyor.

Partiküllerin kimyasal bileşiminin, metabolizma üzerindeki etkileri değiştirebileceği belirtiliyor. Bazı çalışmalarda elementel karbon, nitrat, arsenik ve sülfat gibi partikül bileşenleri ile diyabet nedeniyle hastaneye başvurular arasında farklı düzeylerde ilişkiler saptandı.

Hava kirliliği diyabete kesin olarak neden oluyor mu?

Henüz bu soruya kesin olarak “evet” demek mümkün değil.

Derlemenin yazarları, mevcut epidemiyolojik kanıtların hava kirliliği ile tip 2 diyabet arasında anlamlı bir ilişkiye işaret ettiğini, ancak nedensel ilişkinin henüz kesin biçimde ortaya konulmadığını belirtiyor.

Çünkü diyabet gelişiminde beslenme, fiziksel aktivite, obezite, yaş, genetik özellikler ve sosyoekonomik koşullar gibi çok sayıda faktör rol oynuyor. Ayrıca hava kirliliği çalışmalarında maruziyetin ölçülme biçimleri ve araştırma tasarımları da sonuçları etkileyebiliyor.

Temiz hava, metabolik sağlık açısından da önemli olabilir

Bilimsel veriler, hava kirliliğinin yalnızca solunum sistemi açısından değerlendirilmemesi gerektiğini ortaya koyuyor. Hava kirliliği ile metabolik sağlık arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılması, özellikle şehirlerde yaşayan ve hava kirliliğine uzun süre maruz kalan toplumlar açısından önem taşıyor.

Derlemenin sonuçlarına göre hava kirleticilerine maruziyet süresi ve konsantrasyonu arttıkça diyabetle ilişkili biyobelirteçlerde artış görülebiliyor. Bu nedenle hava kirliliğinin azaltılması, yalnızca akciğer ve kalp-damar sağlığı açısından değil, metabolik hastalıkların önlenmesi açısından da potansiyel bir halk sağlığı kazanımı sağlayabilir. Bununla birlikte, bu ilişkinin boyutunu ve etkili korunma yöntemlerini ortaya koymak için daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.

 

Kaynak: Li Y, Xu L, Shan Z, Teng W, Han C. Association between air pollution and type 2 diabetes: an updated review of the literature. Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism. 2019;10:1-15.

DOI: 10.1177/2042018819897046